“IBLIS DEVORI” HAMDA “FARENGEYT BO‘YICHA 451 DARAJA” ASARLARIDA EVFEMIZMLARNING LINGVOPRAGMATIK CHOG‘ISHTIRMA TADQIQI
Ushbu maqola o‘zbek va ingliz adabiyotidagi asarlarda qo‘llanilgan evfemizmlarning lingvopragmatik xususiyatlarini chog‘ishtirma tilshunoslik nuqtayi nazaridan o‘rganishga bag‘ishlangan. Tadqiqotda har ikki asarda evfemizmlardan foydalanish maqsadlari, yo‘nalishlari hamda ularning pragmatik vazifalari qiyosiy tahlil qilindi. Shuningdek, maqolada tanlangan asarlarda uchraydigan evfemik birliklarning qo‘llanish darajalari ham ko‘rib chiqildi. Mavzu yuzasidan ilmiy xulosalar berilib, evfemizmlarning lingvopragmatik xususiyatlariga oid mavjud ilmiy qarashlarga munosabat bildirildi.
O‘ZBEK INTERNET TILI ORQALI SHAKLLANAYOTGAN YANGI MADANIY KODLAR
Mazkur maqolada o‘zbek internet tilida shakllanayotgan yangi madaniy kodlar, ularning paydo bo‘lish omillari va jamiyatdagi kommunikativ jarayonlarga ta’siri tahlil qilinadi. Tadqiqotda raqamli muloqot muhitida til birliklarining transformatsiyasi, memlar, qisqartmalar, aralash til unsurlari hamda yangi semantik qatlamlarning yuzaga kelishi ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, internet tili orqali milliy identifikatsiyaning yangicha ifodalanishi va yoshlar nutq madaniyatidagi o‘zgarishlar yoritiladi.
THE CONCEPT OF “ARBRE”: LINGUISTIC, COGNITIVE AND SYMBOLIC DIMENSIONS
Ushbu maqolada “arbre” tushunchasi ko‘p qirrali kognitiv va lingvomadaniy hodisa sifatida tadqiq etiladi. Unda “arbre” tushunchasining til, tafakkur va madaniyatdagi o‘rni, shuningdek, uning universal kognitiv sxema va metaforik model sifatida amal qilishi tahlil qilinadi. Turli madaniyatlarda daraxtning ramziy ma’nolari — hayot, donishmandlik, taraqqiyot, nasl-nasab, avlodlararo bog‘liqlik, barqarorlik va ma’naviyat kabi tushunchalar bilan aloqasi yoritiladi. Maqolada “arbre” tushunchasi faqat tabiiy obyekt nomini bildiruvchi birlik emas, balki madaniy, kognitiv va ramziy tasavvurlarning murakkab tizimi ekanligi ko‘rsatib beriladi.
RASMIY MATNLARNING LINGVISTIK XUSUSIYATLARI
Mazkur maqolada rasmiy matnlarning lingvistik xususiyatlari tahlil qilinadi. Rasmiy uslubga xos bo‘lgan aniqlik, lo‘ndalik, mantiqiylik va standartlashganlik kabi belgilar yoritiladi. Shuningdek, rasmiy matnlarda qo‘llaniladigan leksik birliklar, terminlar, qolipli iboralar hamda grammatik vositalarning o‘ziga xos jihatlari ko‘rib chiqiladi. Rasmiy hujjatlarning tuzilishi, uslubiy talablari va nutq me’yorlariga rioya etish masalalari ham muhim jihat sifatida ochib beriladi. Ushbu maqolada rasmiy yozishmalar va hujjatlarni to‘g‘ri tuzish ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi
“FARHOD VA SHIRIN” DOSTONIDA QO‘LLANGAN O‘XSHATISHLARNING STRUKTUR-KOMPOZITSION TUZILISHI VA ULARNING TARJIMADA IFODALANISHI
Ushbu maqolada Alisher Navoiy “Farhod va Shirin” dostonida qo‘llangan o‘xshatishlarning struktur-kompozitsion xususiyatlari tahlil qilinadi. Tadqiqotda o‘xshatishlarning shakliy tuzilishi, ularning badiiy matndagi funksional vazifasi hamda qahramon xarakterini ochishdagi roli yoritiladi. Ayniqsa, dostonda va uning tarjimasida uchraydigan uch komponentli va to‘rt komponentli o‘xshatishlarning tuzilishi alohida tahlil qilinadi. Ushbu strukturalar matnning kompozitsion uyg‘unligini ta’minlash, obrazlar tizimini boyitish va voqealar dinamikasini kuchaytirishdagi ahamiyati bilan izohlanadi. Natijada Navoiy o‘xshatishlaridan foydalanishning o‘ziga xos uslubi, ularning semantik qatlamlari va estetik yuklamalari ilmiy asosda ochib beriladi.
“NAHJ UL-FARODIS”DA IJTIMOIY-SIYOSIY TERMINLAR TIZIMI
Ushbu maqolada o‘rta asr turkiy yozma yodgorliklaridan biri — “Nahj ulfarodis” (XIV asr) asarida qo‘llangan ijtimoiy-siyosiy terminlar tizimi kompleks lingvistik tahlil asosida o‘rganildi. Tadqiqot davomida asarning izohli lug‘ati materiallari negizida aniqlangan terminlar mavzuiy-semantik guruhlarga tasniflanib, ularning lingvosemantik va funksional xususiyatlari yoritildi. Xususan, davlat boshqaruvi, huquqiy munosabatlar, ijtimoiy qatlamlar iqtisodiy hamda harbiy-siyosiy sohalarga oid birliklar alohida tahlil qilindi. Shuningdek, terminlarning etimologik qatlamlari — turkiy, arabiy va forsiy unsurlar o‘zaro qiyosiy jihatdan ko‘rib chiqilib, ularning til tizimidagi o‘rni aniqlashtirildi.
LINGVOKULTUROLOGIYADA BADIIY MATNNI OʻRGANISHNING NAZARIY VA AMALIY MASALALARI
Mazkur maqolada badiiy matnning lingvokulturologik xususiyatlari antropotsentrik yondashuv asosida tahlil qilingan. Tilning jamoaviy va individual tabiati, uning inson tafakkuri, madaniyati va ijtimoiy ehtiyojlari bilan uzviy bogʻliqligi yoritilib, badiiy matn orqali milliy-madaniy ma’no va tasavvurlarni ochib berish masalalari ko‘rib chiqilgan.
ZAMONAVIY MEDIA TILIDA SINONIMLARNING FUNKSIONAL QO‘LLANISHI
Mazkur maqolada zamonaviy media tilida sinonimlarning funksional qo‘llanishi tahlil qilinadi. Tadqiqotda ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlar tilida sinonimlarning ekspressiv, pragmatik hamda uslubiy imkoniyatlari o‘rganildi.
IS’HOQXON TO‘RA IBRAT G‘AZALLARIDA AN’ANAVIYLIK VA HAYOTIYLIK UYG‘UNLIGI
Mazkur maqolada o‘zbek mumtoz adabiyotida Is’hoqxon To‘ra Ibrat ijodining tutgan o‘rni ilmiy asosda yoritiladi hamda uning lirik merosida muhim o‘rin egallagan ishq motivining badiiy-estetik talqini tahlil etiladi. Shuningdek, Alisher Navoiy g‘azaliyoti bilan Ibrat she’riyati o‘rtasidagi mushtarak jihatlar qiyosiy yondashuv asosida o‘rganiladi.
DRAMATIK ASARDA AMIR TEMUR OBRAZINING TARIXIY SHAXS SIFATIDA GAVDALANISHI
Maqolada Amir Temur siymosining dramatik asarlarda shaxs va davlat arbobi sifatidagi talqini tadqiq etilgan. Muallif tarixiy haqiqat va badiiy to‘qima mutanosibligi asosida buyuk jahongirning murakkab xarakteri, insoniy fazilatlari hamda ruhiy kechinmalari ochib berilgan asarlarni tahlil qiladi. Dramaturgiyada Temur obrazining gumanistik jihatlari va uning shaxsiyatidagi qat’iyatlilik xususiyatlari yoritilgan.
USMON AZIM ADABIY-ESTETIK QARASHLARI RIVOJIDA ZAMONAVIY O‘ZBEK VA JAHON SHOIR-ADIBLARINING O‘RNI
Ushbu maqolada Usmon Azim adabiy-estetik qarashlarining takomiliga hissa qo‘shgan zamonaviy o‘zbek va jahon shoir-adiblarining ta’siri tadqiq qilinadi. Bu kabi ijodkorlarning shoir ijodi, estetik konsepsiyasiga ta’siri Usmon Azim ijodi va estetik qarashlari mosolida tahlil qilinadi.
PAHLAVON MAHMUD TARIXIY OBRAZI OMON MATJON BADIIY TALQINIDA
Mazkur maqolada Omon Matjonning “Pahlavon Mahmud” dramatik dostoni tahlil etib berildi. Shuningdek, maqolada shoirning tarixiy shaxs obrazi hamda tarixiy doston yaratishdagi badiiy mahorati tadqiq etildi
MATBUOT VA O‘ZBEK SHOIRALARI SHE’RIYATI: TA’SIR VA TARAQQIYOT
Ushbu maqolada XX asr boshlarida shakllana boshlagan o‘zbek ayol shoiralari ijodining rivojlanishida matbuotning o‘rni va ta’siri tahlil etilgan. Jadidchilik harakati, milliy uyg‘onish, ma’rifatparvarlik g‘oyalari bilan uyg‘un holda paydo bo‘lgan bu she’riyat namunalarida ayol obrazining yangicha talqini, ijtimoiy mavqeyini anglash, ma’naviy izlanishlar, shaxsiy va milliy o‘zlikni anglash kabi muhim g‘oyalar ilgari surilgan. Maqolada “Taraqqiy”, “Oyina”, “Yang yo‘l”, “Sadoyi Turkiston”, “Sadoyi Farg‘ona” kabi matbuot nashrlarining roli, ular orqali chop etilgan shoiralarning she’rlari, estetik qarashlari tahliliy yondashuv asosida ko‘rib chiqilgan.
HOZIRGI OʻZBEK SHE’RIYATIDA MATNLARARO ALOQA
Ushbu maqolada hozirgi oʻzbek she’riyatida gorizontal va vertikal matnlararo aloqalarning kiritilishi, yozuvchi ijodida intertekstual matnlarning ahamiyati kabi masalalar ochiqlangan. Postmodern adabiyot vakillarining intertekstuallik boʻyicha nazariy qarashlari yoritib berilgan.
“QALB, GUNOH VA QAYTISH: “MOMAQALDIROQ OSTIDA SAYR” ROMANIGA NAZAR”
Ushbu maqolada Erkin A’zamning “Momaqaldiroq ostida sayr” romanining o‘ziga xos jihatlari, yozuvchining obraz yaratish mahorati xususida fikr yuritiladi, shuningdek asar qahramonlarining tabiati, taqdir yo‘li ijtimoiy-psixologik usulda tahlil qilinadi
ALISHER NAVOIY GʻAZALLARIDA FANO VA BAQO TALQINI
Ushbu maqolada Alisher Navoiy gʻazallaridagi irfoniy-tasavvufona ma’nomazmun, xususan, fano va baqo tushunchalarining badiiy talqini haqida so‘z yuritiladi. Shuningdek, faqr, zohid, mayxona, dunyo obrazlariga shoir yuklagan ma’nolar tahlilga tortiladi.
Mazkur maqolada taniqli adabiyotshunos Sherali Turdiyevning “Ular Germaniyada o‘qigan edilar” ilmiy kitobiga obzor berildi, tadqiqotda qizil imperiya qatag‘oniga uchragan sobiq turkistonlik 17 talabaning tarjimayi holi, fojiali qismati, ilmiy faoliyati haqida ma’lumotlar jamlab berilgan. Maqolada tadqiqotning ilmiy ahamiyati haqida yozildi.
Мақолада Ӯрмонали Қурбоналиев шеърлари биринчи марта таҳлил қилинмоқда. Шоирнинг тӯпламларидан жой олган “Имом ал Бухорий” достони, “Ӯзбекистон” қасидаси, “Алишер Навоий“, ”Эркин Воҳидов” ва “Қудуқ” каби шеърлари таҳлилига тортилди. Муаллифнинг панднома мазмунидаги тӯртликларидан танлаб олинган айрим намуналар ҳам таҳлил қилинди. Шунингдек, шоирнинг ғазалнавислик маҳорати ҳамда шеърларининг асосий мавзулари анъана, янгилик ва маҳорат масалалари нуқтаи назардан кузатилди. Шу билан бирга, унинг ижодидаги етакчи мавзулардан бири – тарихий шахслар сиймоси ҳақида дастлабки хулосалар тақдим этилди.
Maqolada buyuk gruzin shoiri va mutafakkiri Shota Rustaveli hayoti va ijodining O„zbekistonda o„rganilishi, “Yo„lbars terisini yopingan pahlavon”ning o„zbek tilidagi tarjimalari va nashrlari, asardagi sharqona ruh va motivlar hamda ularning Alisher Navoiy dostonlari bilan mushtarak jihatlari xususida fikr yuritiladi.
Ushbu maqolada “Xamsa” dostoni tarkibidagi mustaqil, ya’ni boshlanma, asosiy qism va tugallanmadan iborat maktublar adabiy maktub sifatida noma janridan farq qilinishi o‘z mulohazalarimiz doirasida yoritib berilgan.
maktub va noma janrining farqlanishimustaqil maktub
POETIKA TUSHUNCHASI VA NASR TAHLILIDA UNING O‘RNI
Mazkur maqolada poetika tushunchasi va uning nasr tahlilidagi o‘rni yoritiladi. Unda poetikaning adabiyotshunoslikdagi mavqei, adabiyot nazariyasi, adabiyot tarixi, adabiy tanqid va metodologiya bilan bog‘liqligi ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, nasriy asarlardagi syujet va kompozitsiya, obrazlar tizimi, muallif hamda qahramon nutqi, zamon va makon munosabatlari, ramz, motiv va badiiy tafsilotlarning estetik vazifalari poetik yondashuv asosida tahlil qilinadi. Maqolada poetikaning badiiy asarning ichki tuzilishini ochishdagi roli, mazmun va shakl birligini sharhlashdagi ahamiyati hamda nasrning estetik xususiyatlarini aniqlashdagi imkoniyatlari asoslanadi.
NOQIS LIRIKASINING POETIK XUSUSIYATLARI (Bir g‘azal misolida)
Ushbu maqolada XIX asr oxiri XX asr boshlarida yashab, ijod etgan iste’dodli shoir Noqis Kattaqo‘rg‘oniy poetik mahorati haqida so‘z boradi. Shoirning “Xijil” radifli g‘azali tahlili asosida ijodkor she’riyatidagi o‘ziga xos jihatlar ochib beriladi. Shuningdek, g‘azaldagi badiiy san’atlar aniqlanib, ularning g‘azal mazmunini kuchaytirishdagi o‘rni aniqlanadi. Bundan tashqari, Sharq mumtoz adabiyotida “ilmi sanoye’” ning nazariy asoslari hamda she’riy san’atlarning ayrimlari haqida dalillangan xulosalar keltiriladi.
NODIM NAMANGONIY G‘AZALIYOTIDA QOFIYA TIZIMI VA POETIK MAHORAT MASALALARI
Ushbu maqola XVIII asr oxiri va XIX asr boshlari Qo‘qon adabiy muhitining yirik vakili Nodim Namangoniy ijodida qofiya san’atining nazariy va amaliy asoslarini o‘rganishga bag‘ishlangan. Maqolada shoir g‘azallaridagi qofiya turlari, “ilmi qofiya” qoidalarining tatbiqi, radif va qofiya munosabati hamda badiiy san’atlarning qofiya bilan uyg‘unligi klassik aruz tizimi doirasida tahlil qilingan.
XIX ASR IKKINCHI YARMI XX ASR BOSHLARI ADABIYOTIGA BIR NAZAR
Ushbu maqolada bugungi o‘zbek adabiyoti uzoq davrlarni boshdan kechirib, uni katta uch davrga – qadimgi, mumtoz va yangi adabiyotga ajratib o‘rganish mumkinligi haqida fikr yuritiladi. Bu jarayonda turkiy tilda yaratilmish adabiyot yuksalishdan to‘xtab qolmadi. Mumtoz davrdan yetib kelgan adabiyotlar bir necha yuz yillikni tashkil etadi. Bu davrdan yangi adabiyotga o‘tish jadidchilik harakati bilan bevosita bog‘lanadi. Zamonaviylashish, yangilanishning badiiy adabiyotga ta’siri, zamonaviy adabiyotga o‘tish va uning mumtoz adabiyotdan farqi bugungi kunda ham yangi o‘zbek adabiyotining asosi bo‘lib xizmat qilmoqda. Maqolada badiiy adabiyot jamiyatda bo‘lgan inson hayotini o‘zida aks ettirishi ochib beriladi. Badiiy adabiyot ixlosmandlari esa ulardan kerakli xulosalarni chiqarishi zarurligi haqida fikr yuritiladi.
OLTIN O‘RDA ADABIY MUHITI VA UNDA “MU’IN UL-MURID” ASARINING O‘RNI
Ushbu maqolada XIV asrda Xorazm diyorida, Oltin O‘rda adabiy muhitida yaratilgan “Mu’in ul-murid” asari va uning mazmuni haqida so‘z boradi. Shuningdek, Oltin O‘rda adabiy muhitida yaratilgan asarlarning mazmun mundarijasi, mavzu jihatdan tasnifi, Oltin O‘rda adabiyotiga diniy-tasavvufiy asarlarning kirib kelish sabablari haqida fikrlar bayon etilgan.
ALISHER NAVOIY MUSAMMATLARINING O‘RGANILISHI XUSUSIDA
Mazkur maqolada Alisher Navoiy musammatlarining shakllanishi, janriy xususiyatlari hamda ularning navoiyshunoslikdagi talqini musammatlarining o‘rganilishi, xususan adabiyotshunos olim Abdurashid Abdug‘afurovning shu mavzudagi tadqiqoti yuzasidan fikr yuritiladi. Navoiy musammatlari nafaqat badiiy mahorat namunasi, balki ayrim g‘azallarning asl matnini tiklashda ham muhim manba vazifasini bajarishi ko‘rsatib o‘tiladi.
“FARHOD VA SHIRIN” DOSTONIDA ZID XARAKTERLAR TASVIRI
Ushbu maqolada Alisher Navoiyning “Farhod va Shirin” dostonida tasvirlangan salbiy qahramonlar adabiy-ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Jumladan, Xusrav, Sheruya hamda Buzurg Ummid obrazlarining voqealar rivojidagi o‘rni, ularning badiiy-estetik vazifalari va xarakter xususiyatlari yoritiladi. Shuningdek, asarda tasavvufiy hamda irfoniy mazmun kasb etgan muhabbat tushunchasining manfaatparast va razil kimsalar tafakkurida qay tarzda buzilgan holda namoyon bo‘lishi ochib beriladi.
Mazkur maqolada Xorazm adabiy muhitining yirik vakili Ahmad Tabibiy lirikasida muxammas janrining o‘rni va badiiy xususiyatlari yoritilgan. Shoir musammatlarining janriy tarkibi, muxammaslarning poetik qurilishi hamda ularda ishqiy-falsafiy mazmunning ifodalanish usullari tahlil qilinadi. Xususan, “So‘yla manga, ey sanam, kimni sevar yorisan?” radifli muxammas misolida ma’shuqa va oshiq obrazlarining badiiy talqini, mumtoz poetik timsollarning qo‘llanishi, tashbeh, istiora, mubolag‘a, tazod va takrir kabi san’atlarning estetik vazifasi ochib beriladi. Shuningdek, Tabibiy ijodida muxammas janrining mumtoz adabiy an’analar bilan uzviy bog‘liqligi hamda shoirning individual uslubi masalalariga e’tibor qaratiladi.
ALISHER NAVOIY QIT’ALARIDA DUNYO OBRAZINING RAMZIY VA BADIIY TALQINI
Mazkur tezis Alisher Navoiy qit’alaridagi dunyo obrazining ramziy va badiiy talqinini o‘rganishga bag‘ishlanadi. Unda “To‘nni zarbaft aylabon...” qit’asi misolida shoir ijodida dunyo obrazining tamsil, tashbeh, tazod va iyhom kabi badiiy vositalar orqali chuqur falsafiy mazmunda ochib berilishi tadqiq etiladi.
ИСТОЧНИКОВЕДЧЕСКИЙ АНАЛИЗ МОНОГРАФИИ САДРИДДИНА АЙНИ «АЛИШЕР НАВОИ»: МЕТОДОЛОГИЯ И НАУЧНАЯ ЗНАЧИМОСТЬ
Статья посвящена комплексному анализу источниковедческой базы фундаментального труда Садриддина Айни «Алишер Навои». В работе исследуется круг лассических восточных источников, использованных автором для реконструкции биографии и творческого наследия великого поэта и мыслителя XV века. Особое внимание уделяется методологии С. Айни в работе с историческими хрониками, тазкире (антологиями), библиографическими словарями и редкими рукописями. Доказывается, что использование С. Айни широкого спектра источников — от трудов Хондамира до маргиналий в «разрозненных книгах» — позволило создать первую научно обоснованную биографию Навои в таджикском и узбекском литературоведении ХХ века.